1 Voorwoord

Eind 2025 lanceerde de Auteursbond de campagne AI = Jatwerk om aandacht te vragen voor de grootschalige inbreuk op het auteursrecht door techbedrijven. De opkomst van AI brengt zorgen met zich mee over het gebruik van auteursrechtelijk beschermde teksten voor de training van AI-modellen, dat nog veelal zonder toestemming of vergoeding gebeurt. Dit benadrukt het belang van een sterke collectieve positie van makers in een snel veranderend technologisch landschap, waarin individuele onderhandelingen vaak onvoldoende bescherming bieden. Lira heeft daarom in 2025 met de Auteursbond en de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) voorbereidingen getroffen om AI-aanbieders, vaak Big Tech companies, aan te spreken met als doel een duurzame vergoedingsregeling voor tekstauteurs tot stand te brengen, collectief Lira te incasseren. In 2026 is een sommatiebrief naar Meta gestuurd en de verwachting mag zijn dat de komende periode in het teken staat van deze strijd, die een hoog David tegen Goliath gehalte heeft. Nieuwe ontwikkelingen rondom AI delen we voortaan via een speciale AI-rubriek in Lira Nieuws.

Nieuwe ontwikkelingen brengen ook onzekerheid. Alles tezamen blijft de sector voor schrijvers, vertalers en journalisten veerkrachtig, maar de beroepspraktijk verandert: meer projectmatig werken, vaker gecombineerde inkomstenbronnen en een grotere nadruk op specialisatie, auteursrecht en collectieve bescherming. 

• Persuitgeversrecht: In april werd er een overeenkomst bereikt tussen Stichting Organisatie voor Persuitgeversrecht (OPR) en Google over het gebruik van nieuwsartikelen. Lira heeft eind 2025 een overeenkomst gesloten met OPR over het aandeel van de freelance journalisten binnen het persuitgeversrecht, dat in 2021 is ingevoerd in de wet en op grond waarvan ook de makers aanspraak hebben op een aandeel van deze inkomsten. De overeenkomst heeft betrekking op de periode vanaf medio 2021 en loopt in ieder geval door tot en met 2026. Over de hoogte en berekeningswijze van het makersaandeel verschillen Lira en OPR fundamenteel van inzicht, dus blijven we gesprekken voeren met OPR over de hoogte van deze vergoedingen voor tekstauteurs in de toekomst.

• Thuiskopie: Van Stichting de Thuiskopie ontvangt Lira eveneens jaarlijks het schrijversaandeel om te verdelen. Thuiskopie incasseert bij fabrikanten en producenten van dragers zoals laptops, smartphones en e-readers voor het kopiëren van auteursrechtelijk beschermd materiaal door privépersonen voor eigen studie of gebruik. Net als bij het reprorecht nemen aan die regelingen meerdere makers-, uitgevers- en producentenorganisaties deel.

• Erfgoedinstellingen: In 2025 trad de vernieuwde overeenkomst in werking die in 2024 werd gesloten tussen Lira en Pictoright enerzijds en de Koninklijke Bibliotheek (KB) anderzijds en waarin bestaande afspraken met erfgoedinstellingen zijn samengevoegd en geactualiseerd. Deze overeenkomst biedt freelance beeld- en tekstauteurs een eerlijke vergoeding voor hun bijdragen in periodieken die via platforms als Delpher en DBNL beschikbaar worden gesteld, en voorziet tevens in een opt-out-regeling. Ook andere Nederlandse erfgoedinstellingen kunnen aansluiten, waardoor het aanbod van digitale kranten en tijdschriften fors wordt uitgebreid. De jaarlijkse vergoeding die de KB hiervoor betaalt, wordt door Lira verdeeld onder freelance journalisten.