1 Voorwoord

In 2024 incasseerde Lira 30,8 miljoen euro (2023: 31,9 miljoen) en verdeelde bruto 31,2 miljoen euro (2023: 27,7 miljoen) onder tekstmakers: schrijvers, vertalers en journalisten. Lira sloot het jaar af met een exploitatieresultaat van € 290.450 (2023: € 516.768).

De hoge incasso- en repartitieniveaus van de afgelopen jaren hebben het mogelijk gemaakt dat Lira het percentage dat zij inhoudt ter dekking van haar exploitatiekosten in de afgelopen jaren stapsgewijs heeft kunnen verlagen van 10% naar 8%.

In verslagjaar 2024 heeft Lira zelfs besloten tot een verdere tijdelijke verlaging naar 4%. Het doel van deze tijdelijke maatregel is om via een voorzien negatief exploitatieresultaat het eigen vermogen gecontroleerd te verlagen. Door kostenbeperkingen, incidentele meevallers en gestegen rentebaten in de afgelopen jaren, is het eigen vermogen namelijk aan de hoge kant. Ook voor 2025 heeft het bestuur inmiddels besloten tot een inhouding van 4% administratiekosten.

Naast een percentage ter dekking van haar operationele kosten houdt Lira ook een percentage in ten behoeve van collectieve sociale, culturele en educatieve doelen. Deze zogeheten socu-inhoudingen worden via het Lira Fonds besteed. In 2024 was de socu-inhouding in lijn met voorgaande jaren vastgesteld op 7,5% en dit percentage zal ook voor 2025 worden aangehouden. Op langere termijn is de verwachting dat de socu-inhouding weer terug zal veren naar de 10%, het niveau waarop het jarenlang van oudsher was vastgesteld.

Sinds 2023 is een opleving te zien van het aantal uitleningen door openbare bibliotheken, waarmee een jarenlange dalende trend is doorbroken. In 2024 kwam voorts ongeveer een miljoen euro beschikbaar via Stichting Leenrecht, ter compensatie van misgelopen leenrechtvergoedingen bij schoolbibliotheken en de Bibliotheek op school (dBos). Nadat de jeugdboekenschrijvers in 2021 de actie #neemderegie voerden (na jarenlang veelvuldig overleg tussen makers, uitgevers, scholen, bibliotheken, gemeenten, Stichting Leenrecht en OCW) stelt het ministerie van OCW sinds 2022 een compensatieregeling beschikbaar. Deze regeling komt met name ten goede aan de schrijvers van jeugd- en kinderliteratuur voor de uitleningen van hun werken op scholen. Daarnaast ligt een wetswijziging in het verschiet.

In 2024 sloot Lira samen met Pictoright (de rechtenorganisatie van visuele makers) een koepelovereenkomst af met de Koninklijke Bibliotheek. Deze overeenkomst vervangt vanaf 2025 grotendeels de bestaande individuele overeenkomsten voor het gebruik van out-of-commerce kranten en tijdschriften door erfgoedinstellingen. Deze regeling is het resultaat van Lira’s jarenlange deelname aan stakeholder-overleggen, georganiseerd op initiatief van het Ministerie van OCW, in het kader van de implementatie van de Europese Digital Single Market (DSM)-richtlijn in 2021. Er is nu één contract voor alle websites en diensten van Nederlandse erfgoedinstellingen. Dankzij deze overeenkomst kunnen erfgoedinstellingen nog meer kranten en tijdschriften online beschikbaar stellen dan ze nu al doen.

Voor audiovisuele makers leidt voornoemde wetswijziging in 2021 er bovendien toe dat voor andere makers dan de hoofdmakers van films en series vergoedingen voor het gebruik van hun werken in streamingdiensten beschikbaar moeten komen. Met meerdere andere rechtenorganisaties en beroepsorganisaties gezamenlijk, werden door Lira in 2024 de onderhandelingen met RODAP (het samenwerkingsverband van omroepen, distributeurs en producenten) voortgezet over een regeling voor video on demand (VOD).

De hoofdmakers (scenarioschrijvers, regisseurs en hoofdrolacteurs) hebben al sinds 2015 met RODAP in een Convenant afspraken gemaakt over vergoedingen voor VOD. Deze afspraken zijn op basis van een vrijwillige regeling, omdat de wetgever VOD helaas heeft uitgezonderd van de wettelijke collectieve vergoedingsaanspraak. In de praktijk blijken de vrijwillige afspraken echter gecompliceerd en buitengewoon lastig te handhaven. Hierdoor zijn de geïncasseerde vergoedingen voor de filmmakers gedaald in de afgelopen jaren, terwijl de omzetten van VOD-aanbieders juist explosief zijn gestegen.

De wens van de makers voor een stevige wettelijke positie om op basis van collectief beheer te kunnen incasseren voor VOD is helaas nog altijd niet door de wetgever ingewilligd. Ook niet in het nieuwe wetvoorstel, dat in 2024 is aangenomen door de Tweede Kamer. Deze aanpassing Wet versterking auteurscontractenrecht beoogt de positie van de makers te versterken. In de praktijk biedt de wetswijziging aan de makers helaas veel te weinig houvast. Platform Makers (het samenwerkingsverband van vakbonden en beroepsorganisaties van auteurs en artiesten) heeft daarom mede namens Lira de Tweede Kamer opgeroepen het wetvoorstel verder aan te scherpen met de leus: 'Geen woorden, maar waarde'.

De opdrachtgevers van de makers in de culturele sector zijn grote multimediale bedrijven, uitgeverijen en streamingsdiensten, zoals Netflix, Spotify, DPG, Mediahuis, NPO Start, Google, Universal en Disney. Hoewel het auteursrecht een belangrijk economisch basisrecht is voor schrijvers, vertalers en journalisten, maakt de macht van deze reuzenexploitanten, waaronder de internetgiganten, het onmogelijk om dat recht ook uit te oefenen. Zonder verdere aanscherping blijft het auteursrecht een strijdtoneel met de overheid als tandeloze tijger.

Met de Europese Digital Single Market (DSM)-richtlijn uit 2021 werd een nieuw persuitgeversrecht ingevoerd. Persuitgevers hebben hiermee het recht gekregen om een vergoedingsafspraak te maken voor het gebruik van hun content. Het gaat daarbij om platforms zoals Google en andere zoekmachines, nieuwsaggregatiesites en mediamonitoring-organisaties. Gesprekken tussen Lira en de nieuw opgerichte uitgeversorganisatie OPR over een passend aandeel voor de makers, hebben ook in 2024 nog niet geleid tot overeenstemming en zullen in 2025 worden vervolgd.

In 2024 is een Hoofdlijnenakkoord Reprorecht getekend door de besturen van de betrokken CBO’s (Lira, PRO, Pictoright, FEMU, Reprorecht). Het repertoire van de mandaatpartners (waaronder Lira) wordt uitgebreid in de nieuwe regelingen die Stichting Reprorecht zal vormgeven. Deze hebben betrekking op het kopiëren van auteursrechtelijk beschermd materiaal door het bedrijfsleven en door onderwijs- en overheidsinstellingen. Lira ontvangt jaarlijks het schrijversaandeel uit de reprorechtincasso, ter verdeling onder de tekstmakers. 

Van Stichting De Thuiskopie ontvangt Lira eveneens jaarlijks het schrijversaandeel om te verdelen. Thuiskopie incasseert bij fabrikanten en producenten van dragers zoals laptops, smartphones en e-readers voor het kopiëren van auteursrechtelijk beschermd materiaal door privépersonen voor eigen studie of gebruik. Net als bij het reprorecht nemen aan die regelingen meerdere makers-, uitgevers- en producentenorganisaties deel. In 2024 verdeelde Lira relatief veel thuiskopiegelden, omdat een reservering uit eerdere jaren eind 2023 vrijviel.

Lira zal in 2025 voorts natuurlijk blijven werken aan de optimalisatie van de organisatie en processen. Bestendiging en uitbreiding van de incasso van vergoedingen voor de auteurs zijn ook belangrijk, evenals als een (kosten)efficiënte verdeling van deze gelden. In 2024 is hard gewerkt door Lira aan de voorbereidingen voor een vernieuwde portal die hopelijk in 2025 kan worden gerealiseerd. Tegelijkertijd werkte Lira in 2024 aan een communicatieplan om zeker te stellen dat we nu en in de toekomst zoveel mogelijk schrijvers, vertalers en journalisten weten te bereiken.